Ju­liet O­li­fant, wat saam met haar ma, E­ve­ly­ne, ’n eet­plek in Pie­naar­sig, Nieu-bet­hes­da, be­dryf.

In die klip­dor­re Ka­roo lyk en vóél Nieu-bet­hes­da soos ’n fan­tas­ma­go­rie­se groen oa­se – die soort plek wat, net soos ’n pel­grims­tog na die wa­re Mek­ka, jou le­wens­uit­kyk vir al­tyd op sy kop gaan keer.

Weg! Platteland - - Inhoud - TEKS JOHAN VAN ZYL FO­TO’S PETER VAN NOORD

Ie­wers in hier­die eens or­di­nê­re plat­dak­huis waar beel­de én ril­lings jou nou om el­ke hoek en draai be­kruip, het He­len Mar­tins op 5 Au­gus­tus 1976 ’n be­ker byt­so­da ge­drink en drie dae la­ter in ’n va­ge­vuur van pyn in die hos­pi­taal op Graaff-rei­net ge­sterf. Sy was 78.

Die “ek­sen­trie­ke, mal” vrou van vlees en bloed het nie meer kans ge­sien vir die le­we nie, maar die dood was al­ler­mins die punt aan die ein­de van haar sto­rie. Veer­tig jaar la­ter lééf Miss He­len met oor­ga­we deur haar na­la­ten­skap: die nou wê­reld­be­ken­de Uil­huis-en-tuin wat sy en ’n paar mans van Pie­naar­sig, die plaas­li­ke towns­hip, tus­sen 1945 en 1976 met fyn­ge­maal­de glas en draad-en-se­ment­beel­de ve­ran­der het in ’n pri­va­te heel­al waar sy ge­bor­ge was.

Iro­nies ge­noeg is dié na­la­ten­skap – ’n fi­sie­ke ma­ni­fes­ta­sie van haar re­bel­lie teen die so­si­a­le, mo­re­le en gods­diens­wet­te van haar tyd – naas die eeue oue fos­sie­le in die dis­trik waar­skyn­lik die hoof­re­de waar­om Nieu-bet­hes­da (teen al­le ver­wag­tin­ge in) nooit sý laas­te a­sem uit­ge­blaas het nie.

Tog voel dit in ve­le op­sig­te of tyd ge­stol het in die vrug­ba­re val­lei aan die voet van die S­neeu­ber­ge, waar Kom­pas­berg – teen 2 502 m die naas­hoog­ste spits in die Oos-kaap – ’n oog hou oor die dorp: Nieu-bet­hes­da het by­voor­beeld steeds stof­stra­te waar jy vroe­mô­re ho­pies sto­men­de bees- of per­de­mis of dalk ’n duw­wel­tjie­bos of drie sal ge­waar; soos in ver­vloë dae het die in­wo­ners steeds lei­wa­ter­beur­te dank­sy die oog wat oor­vloe­dig bor­rel uit die berg bo die dorp; hier is steeds geen ban­ke, kits­ban­ke, kre­diet­kaart- ge­rie­we, vul­sta­sies of straat­lig­te nie; en die ste­de­li­ke vlug­te­lin­ge wat hier kom aan­klop om a­siel, re­si­teer deur die bank lof­dig­te waar­in die­self­de vier s’e vir die no­di­ge al­li­te­ra­sie sorg: stil­te, ster­re, sta­dig, stof. >

“AL WAT EINTLIK VE­RAN­DER HET op Bet­hes­da,” brom­lag oom I­sak Kas­per, wat hier ge­bo­re en ge­toë is, “is dat die ha­di­das ons nou smô­rens wak­ker raas en nie meer die hoen­der­ha­ne nie. Ver­der is dit stil en rus­tig hier­so en jy ken el­ke mens op die naam. Bet­hes­da is nie die ti­pe plek waar ’n man kan kwaad­doen en daar­mee weg­kom nie.”

Oom I­sak – in dié ge­wes­te be­ter be­kend as Vel­lies – sit in sy rol­stoel op die hoek van Mar­tin- en Huds­on­straat en be­kyk die wê­reld saam met sy hon­de, Soe­kie en Vlooi, ter­wyl hul­le wag vir sy vrou, Kathleen, wat gou by die al­ge­me­ne han­de­laar in­ge­draf het om brood te koop.

Oom Vel­lies se skoot ein­dig stomp, maar hy laat heel be­hen­dig ’n bon­del op­tel­hout daar­op rus.

In Ju­nie, sê hy, sal dit vier jaar wees dat sy be­ne weg is.

“Dit was koud en ek en ’n paar vrien­de het vuur­ge­maak daar by die ter­rein oor­kant Miss He­len se huis waar hul­le die uil­tjies en beeld­jies ver­koop. Maar ek is mos nie eintlik ’n se­ment­man nie, ek is meer ’n draad­man... >

“Vroe­aand is my vrien­de daar weg, en toe kry ek ’n ti­pe aan­val, so ’n e­pi­lep­tie­se ding soos wat my pa ook mee ge­suk­kel het, en toe val ek daar in die vuur.” Die pro­bleem, sê hy, be­hal­we nou die e­pi­lep­tie­se aan­val self, was die dik de­nim­broek wat hy aan­ge­had het en die paar snaak­se skoe­ne wat hy by ’n oor­se­se vrou pre­sent ge­kry het met ve­ters wat “heel­te­mal an­der­ster werk hier aan die bo­kant”.

“Toe ek daar wak­ker word, Me­neer... ál­les was swart en ge­brand. Ek kan tot van­dag toe nie glo ek het met my eie twee be­ne daar op­ge­staan en van die Uil­huis af ge­stap, af in die straat, tot by ons ou sink­hok­kie­tjie doer on­der nie. My vrou het die am­bu­lans ge­bel, en toe ek daar in die hos­pi­taal wak­ker word, was my be­ne weg. Weg. Maar par­ty­keer, ver­naam in die nag, voel ek hul­le weer, o her­der, dan pyn daai voe­te van my nes of hul­le nog in die ko­le lê.”

OP DIE PLEK waar oom Vel­lies sy be­ne ver­loor het, staan ’n tien stuks in­wo­ners van Pie­naar­sig by lam­len­di­ge stel­la­sies van pa­le, hout en wap­pe­ren­de plas­tiek met se­men­tui­le, ­meer­min­ne, ­ska­pies, plan­te en kra­le­en draad­werk voor hul­le uit­ge­stal. (’n He­le paar van die in­wo­ners het aan Plat­te­land ver­tel daar gaan bin­ne­kort net­jie­se per­ma­nen­te stal­le­tjies vir hul­le ge­bou word.)

Een van die stal­le­tjie­ei­e­naars is Bok­sie Mal­gas, dog­ter van wy­le Koos Mal­gas wat in die ja­re voor Miss He­len se dood se­ment­beel­de vir haar ge­maak het. Hy was ook van 1991 tot met sy dood op 20 No­vem­ber 2000 ver­ant­woor­de­lik vir die re­stou­ra­sie van die beel­de by die Uil­huis.

“My naam is eintlik Mag­da­le­na, maar hier­so praat al­mal maar van Bok­sie. My pa ver­tel so twee, drie dae ná my

ge­boor­te – dit was op 23 Ok­to­ber 1958 – het hy vir hom ’n paar nu­we skoe­ne ge­koop, en toe pas ek só mooi in daai skoen­boks dat dit som­mer my pram ge­word het. Van toe af is my naam maar Bok­sie.”

By Bok­sie se stal­le­tjie staan die mees­te en die mooi­ste en die groot­ste ui­le met lief­li­ke veer­pa­tro­ne. De laas­te een is die han­de­werk van haar seun Jus­tin, ver­klaar sy trots. “Hy het mos op 14 die skool ge­los en toe het my pa hom tou­wys ge­maak met die draad en die se­ment. In ’n goeie week maak hy 20 tot 30 van die uil­tjies,” sê sy.

“Ek doen maar die sa­les, want hier­die is glad nie ’n mak­li­ke job nie. Ek hét al self pro­beer, want hier is maar wei­nig

jobs en vir on­se men­se is die beeld­jies al ma­nier om ’n kos­sie en ’n drink­din­ge­tjie te koop. Maar se­ment­werk is nie­mand se speel­maat nie, en hy raak nou éérs moei­lik wan­neer jy met ’n ge­sig te doen het... Jus­tin is baie goed daar­mee, maar hy sê ook daai meer­min­ne en die ag­ter­oor­mei­sies is reg­tig­waar ’n moei­li­ke sto­rie.”

Bok­sie ont­hou nog vir Miss He­len. “Sy was ’n vrees­li­ke klein, fyn vrou­tjie en sjym, sy het mos net die agt toon­tjies ge­had; die klein­toon­tjies was mos af­ge­sit... daai ja­re het al­mal maar ge­dink sy was ’n bie­tjie deur­me­kaar. Ek ont­hou ek het as kind al­tyd ge­won­der hoe­kom maak sy die snaak­se beel­de.

“Vir my pa was dit baie lek­ker om vir haar te werk. Hy het al­tyd ge­sê dis Miss He­len se blom­tuin, sy het nie wa­ter om gras en goe­ters nat te maak nie. Me­neer weet, daai Miss He­len was maar al­tyd, hoe sal ek sê, meer oor die bruin men­se... ek dink dis hoe­kom sy na­der­hand nie meer kerk toe ge­gaan >

het nie. Sy het haar eie ker­kie daar ag­ter in die jaart ge­bou. Dis waar sy la­ter ja­re gaan bid het.”

SOOS OP DIE MEES­TE plat­te­land­se plek­ke wat ’n soort re­nais­san­ce in die klei­ne be­leef wan­neer die “in­kom­mers” op­daag, meer­maal ge­wa­pen met geld en gra­de, is dié op­bloei ’n twee­sny­den­de swaard. Min men­se ver­staan dit so goed soos I­dil S­he­ard, ’n ou­don­der­wy­ser, wat 30 jaar saam met haar man, Neil, in die dis­trik ge­boer het voor­dat hul­le The Vil­la­ge Inn, die oud­ste eet­plek op die dorp, be­gin het. Haar broer, wy­le Eg­bert Ger­ryts, was van 1991 af aan die s­tuur van sa­ke, en se­dert sy dood in 2006 is I­dil weer die voor­vat­ter.

I­dil sê sy wil nog een­dag iets skryf oor die “twee le­wens” van die dorp. “Men­se ver­geet Nieu-bet­hes­da was vir die groot­ste deel van sy be­staan ’n kwy­nen­de plek­kie vol by­wo­ners, arm maar in­tel­li­gen­te men­se soos die fos­siel­man Ja­mes Kit­ching en He­len Mar­tins. De­ka­des lank was die al­ge­me­ne op­vat­ting dat daar uit Bet­hes­da niks goeds kan kom nie, en eers na­dat At­hol Fu­gard se The Ro­ad to Mec­ca in­ter­na­si­o­naal op­ge­voer is, het vreem­de­lin­ge hier be­gin op­daag op soek na die Uil­huis.

“Ons het At­hol lank te­rug ont­moet toe hy een aand by die re­stau­rant kom >

eet het,” ver­tel sy. “Ek het be­sef baie van die ka­rak­ters in sy to­neel­stuk­ke is ge­grond op men­se in die val­lei, en daar­om wou ek dit in A­fri­kaans ver­taal om dit vir die plaas­li­ke in­wo­ners toe­gank­lik te maak.”

Só het Val­ley Song by­voor­beeld Lied van die val­lei ge­word, en The Ro­ad to Mec­ca het sy as Met kers­lig na Mek­ka ver­taal. Vir dié werk het die ATKV haar in 2010 met ’n oor­kon­de ver­eer.

Dis ’n se­ke­re soort mens – fyn­be­snaard, kre­a­tief, soms e­mo­si­o­neel ge­kwes – wat aan­klank vind by He­len se ver­haal, wat vol­gens I­dil ook glad nie so hart­ver­skeu­rend en tra­gies is as wat dit soms uit­ge­beeld word nie.

“Ja, haar le­we was nie mak­lik nie, maar dit het vol­gens my meer te doen ge­had met die feit dat sy in ’n an­der tyd en ’n an­der soort ge­meen­skap ge­le­we het. Vroue moes daar­die ja­re na hul­le mans luis­ter, tee drink en kerk toe gaan – hul­le het nie twee keer ge­skei, a­bor­sies ge­had, ’n ver­hou­ding met ’n ge­trou­de man aan­ge­knoop of hul­le huis en tuin met volks­vreem­de beel­de en sim­bo­le uit die Oos­te ge­vul nie.”

Van­dag, sê sy, is al­les an­ders. Ni­euBet­hes­da is nou ’n kos­mo­po­li­taan­se plek waar par­ty men­se plan­ne maak om meer be­soe­kers en geld te lok, >

ter­wyl an­der glo on­be­heers­te groei sal die dorp se ein­de be­te­ken.

Die groot sa­ving gra­ce, ver­tel baie jou, is die feit dat dit so af­ge­leë is – am­per half­pad tus­sen Kaapstad en Jo­han­nes­burg – en dit kan dus on­moont­lik nog ’n Cla­rens of Rie­beek of G­rey­ton word. Of, soos een van die ge­reel­de be­soe­kers aan die ge­hug­gie dit stel: “Nieu-bet­hes­da is net te bler­rie ver vir die mees­te stads­men­se om hul­le

bad tas­te te kom uit­leef.”

ON­DANKS DIE OP­BLOEI is daar op die dorp self steeds net 60-70 per­ma­nen­te in­wo­ners, met nog so­wat 800 men­se wat in Pie­naar­sig woon. Een van hul­le, die im­mer bly­moe­di­ge E­ve­ly­ne O­li­fant, en haar dog­ter, Ju­liet, doen on­danks die hoë werk­loos­heid­sy­fer al­les in hul­le ver­moë so­dat al­mal in die buurt min­stens een goeie maal­tyd per dag kry.

Som­mer met die in­trap­slag by Kloof­straat 4, van waar sy haar huis­re­stau­rant, An­tie E­ve­ly­ne se eet­plek, en die God sal voor­sien-sop­kom­buis be­dryf, ver­tel E­ve­ly­ne jou “hier be­gin al on­se werk op on­se knieë”.

“Kyk, ek trek nie my neus op vir men­se wat drink nie, want ek was self ’n al­ko­ho­lis... twee van my kin­ders het in een jaar ge­sterf – een is dood­ge­steek en die an­der een is dood in ’n ac­ci­dent – en toe gaan soek ek mos my hulp by die bot­tel. Maar to God all the glo­ry dat ek in ’87 op­ge­hou het en dat die He­re toe vir my nog ’n kind, ’n mei­sie­kind, Ju­liet, ge­gee het.”

E­ve­ly­ne het aan­vank­lik vir ’n ek­stra in­kom­ste vet­koek en gem­mer­bier ver­koop en in 2000 met ’n sken­king van R20 haar re­stau­rant be­gin waar sy op be­spre­king “reg­te boe­re­kos, niks fan­cy nie” voor­sit.

In 2007 is die God sal voor­siens­op­kom­buis ge­bo­re waar hul­le uit­sluit­lik met sken­kings – geld óf be­stand­de­le – el­ke dag vir 60 kin­ders en ’n groep vol­was­se­nes sop en brood gee. Die kin­ders bring ook smid­dae hul­le kos­blik­ke saam waar­in E­ve­ly­ne-hul­le toe­brood­jies pak wat hul­le die vol­gen­de og­gend voor skool weer kom op­tel.

“Maar jy kan nie som­mer net kom aan­sit nie,” sê E­ve­ly­ne. “Die kin­ders moet kan be­wys hul­le was in die skool, en die groot­men­se mag nie vuil of dronk wees nie, hul­le mag nie stok­ke of an­der wa­pens by hul­le hê nie en hul­le moet be­tyds wees, want voor >

ons eet, sing ons eers, ek lees uit die By­bel en dan se­ën ons die kos. En ná die tyd ‘be­taal’ die a­dults vir hul­le bord kos deur te help om die vol­gen­de dag se groen­te te skil, skot­tel­goed te was, pot­te te skrop, skoon te maak, hout te kap, die tuin te ver­sorg of die kin­ders met hul­le huis­werk te help.”

Ver­le­de jaar in die win­ter het die barm­har­ti­ge ma en dog­ter ook ’n brei-he­kel-en-naald­werk­pro­jek vir werk­lo­se vroue be­gin en dees­dae kan die kin­ders op Sa­ter­dag­og­gen­de aan­meld vir kuns­klas­se.

E­ve­ly­ne en Ju­liet lag en sê daar is se­ker nie baie plek­ke in Suid-a­fri­ka waar die towns­hip die bo­dorp met die

view is en die ghrênd dorp die on­der­dorp nie.

“Wat saak maak, is dat Nieu-bet­hes­da ’n com­mu­ni­ty is,” sê E­ve­ly­ne, “en in ’n reg­te com­mu­ni­ty help men­se me­kaar uit. Lift your­self up, sê ek al­tyd. Jy kan nie vir die go­vern­ment of an­der men­se wag om goe­te vir jou uit te sor­teer nie. Jy moet wérk, en jy be­gin op jou knieë.”

1 Oom I­sak Kas­per, sy vrou, Kathleen, en hul­le hon­de, Soe­kie (links) en Vlooi, is op pad huis toe om ’n lek­ker warm vuur te maak. 2 E­ve­ly­ne O­li­fant se le­we wen­tel om haar ge­meen­skap, maar sy sit ook die lek­ker­ste boe­re­kos voor by haar re­stau­rant in Pie­naar­sig. 3 Bok­sie Mal­gas, dog­ter van wy­le Koos Mal­gas wat vir He­len Mar­tins beel­de ge­bou het, by die ter­rein oor­kant die Uil­huis waar sy die mooi ui­le ver­koop wat haar seun, Jus­tin, maak.

4 l­dil S­he­ard het ver­skeie van At­hol Fu­gard se to­neel­stuk­ke in A­fri­kaans ver­taal, maar sy weet ook net hoe om dik, ou­tyd­se pan­ne­koe­ke by The Vil­la­ge Inn te bak. 5 Wat is die Ka­roo son­der ’n wind­pomp en plaas­hek?

MY DORP Die NG kerk, wat die vonk was vir die stig­ting van Nieu-bet­hes­da in die 1870’s, soos ge­sien van­uit Cloe­te­straat en hier ge­baai in goue vroeg­dag­lig. Soos dit ’n ou­wê­reld­se plat­te­land­se ge­hug­gie be­taam, is daar nie ’n en­ke­le teer­straat op die dorp nie, maar aan sjar­man­te Vic­to­ri­aan­sestyl sink­dak­hui­se, groot oop er­we en wind­pom­pe is daar glad nie ’n te­kort nie.

1 By Die Wa­en­huis, ’n ge­wil­de trou- en par­ty­tjie­ve­nue op die krui­sing van Mar­tin- en Huds­on­straat, kan ’n mens dees­dae ook aan­sit vir ete of iets by die kroeg ge­niet. 2 Plat­te­land het Sophie Tam­boe­kie vroeg een Sa­ter­dag­og­gend op die­self­de krui­sing raak­ge­loop met ’n bos wit ro­se vir die va­kan­sie­huis van Ni­ël Stem­met (sien die vol­gen­de blad), een van haar werk­ge­wers, wat vir die lang­na­week op pad was na die dorp.

3 Op Nieu-bet­hes­da loop ’n mens ge­du­rig prent­jies raak soos dié een by die ou Tra­ding S­to­re oor­kant Die Wa­en­huis wat jou laat voel of ie­mand die hor­lo­sie ’n he­le paar de­ka­des te­rug­ge­draai het. 4 Bo en be­hal­we die mag­dom boor­ga­te sorg die oog bo Nieu-bet­hes­da dat die lei­wa­ter­vo­re vol en die dorp groen bly.

By Koos Mal­gas se graf in Pie­naar­sig staan sy dog­ter Bok­sie Mal­gas (ag­ter, in die mid­del) saam met haar dog­ter Ca­ro­li­ne en seun Jus­tin wat deur sy ou­pa tou­wys ge­maak is en se­dert 14-ja­ri­ge ou­der­dom self ook beel­de van draad en se­ment maak. Voor staan Koos se ag­ter­klein­kin­ders Jay­den en Jus­ti­ne.

An­dries T­heron, ’n boor­ling van die dorp, was

Plat­te­land se gids ty­dens ons be­soek aan die Ja­mes Kit­ching-fos­siel­ver­ken­ning­sen­trum. Ná ’n de­mon­stra­sie van die tyd­sa­me pro­ses om die rots om die fos­sie­le te ver­wy­der, be­soek jy die droë Gats­ri­vier net ’n ha­ne­tree­tjie weg waar An­dries met ’n bot­tel wa­ter by­der­hand ver­skeie fos­sie­le in die ri­vier­bed­ding uit­wys.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.