Aal­wy­ne Gee jou vaal win­ter­tuin woe­ma met dié kleur­ker­se wat nie veel wa­ter óf on­der­houd verg nie

Aal­wy­ne verg min wa­ter en on­der­houd en is op hul­le mooi­ste in die win­ter as die res van die tuin ge­woon­lik op sy vaal­ste is. Drie ken­ners ver­dui­de­lik hoe jy dié staat­ma­kers ge­luk­kig hou.

Weg! Platteland - - Inhoud - DEUR MAJA PALM

Bergaal­wy­ne wat teen Bos­veld­kop­pies pronk, K­wa­zu­lu­na­tal se kan­de­laar­aal­wy­ne, die bit­te­raal­wy­ne van die SuidKaap, die Oos­kaap se ui­ten­haag­aal­wy­ne, die tref­fen­de ko­ker­bo­me op die Noord­kaap­se vlak­tes... van brand­ris­sie­rooi en per­ske­pienk tot geel en o­ran­je; van 7 m hoë bergaal­wy­ne tot wit gras­aal­wy­ne wat maar 10 cm hoog word – son­der dié kleur­ont­plof­fings sou die Suid­a­fri­kaan­se win­ter­land­skap maar bra vaal ge­wees het.

Dis juis die ver­skei­den­heid groei­wy­ses, blaar­en blom­vorms, ­groot­tes

en ­kleu­re wat aal­wy­ne so on­weer­staan­baar maak, skryf

Gi­de­on S­mith (regs) in die Eer­ste veld­gids tot aal­wy­ne van

Sui­der­a­fri­ka. Meer as 500 spe­sies reg oor die wê­reld is be­kend waar­van 120 in­heems aan Suid­a­fri­ka is. Plat­te­land het gaan kers op­steek by Gi­de­on, wat al ses aal­wyn­boe­ke ag­ter sy naam het, en die aal­wyn­te­lers Leo T­hamm (links) van Sun­bi­rd Aloes in Rand­burg en An­dy de Wet (regs) van De Wet Plant B­ree­ders en The Aloe Farm by Hart­bees­poort. >

“’n Aal­wyn kan mooi wees op sy eie, maar ’n mas­sa-aan­plan­ting van die­self­de aal­wyn kan let­ter­lik die a­sem weg­slaan,” sê Gi­de­on. “Die plan­te is in al­le op­sig­te wa­re A­fri­ka-i­ko­ne.”

Leo en An­dy is dit eens: Aal­wy­ne vul nie net die tuin met k­leur in ’n tyd van die jaar wan­neer blom­me skaars is nie; na­vor­sing toon die blom­me lok ook na­ge­noeg 140 ver­skil­len­de vo­ël­spe­sies – van sui­ker­bek­kies, vin­ke en rooi­oog­tip­tol­le tot spreeus en kwê­vo­ëls – op soek na nek­tar of in­sek­te wat die blom­me be­soek.

Die ba­sie­se din­ge

Aal­wy­ne be­hoort tot die ge­nus Aloe, wat uit meer as 550 blom­dra­en­de vet­plant­spe­sies be­staan. ’n Nu­we plant­klas­si­fi­ka­sie­stel­sel wat DNS as hoof­in­stru­ment ge­bruik, het die plant­groep on­langs van die Alo­a­ce­ae

fa­mi­lie na die Asp­ho­de­la­ce­ae-fa­mi­lie ge­skuif. In die na­tuur kom aal­wy­ne hoof­saak­lik voor in A­fri­ka suid van die Sa­ha­ra, die Ara­bie­se skier­ei­land, Ma­da­gas­kar en ’n paar ei­lan­de aan die oos­kus van A­fri­ka.

Aloe ve­ra, die me­di­sy­ne-aal­wyn, is die be­kend­ste van dié spe­sies met ’n ver­stom­men­de klomp me­di­si­na­le en kos­me­tie­se ge­brui­ke. Die om­set van hier­die be­dryf word op so­wat US$110 mil­jard (on­ge­veer R1,43 bil­joen) ge­raam, wat dit waar­skyn­lik die be­lang­rik­ste me­di­si­na­le plant ter wê­reld maak. In Suid-a­fri­ka word ver­al Aloe fe­rox vir me­di­na­le en kos­me­tie­se doel­ein­des ge­bruik. “You ask me w­hat we­re the se­cret for­ces that sus­tai­ned me du­ring my long fas­ts,” skryf Ma­hath­ma Gand­hi in sy bi­o­gra­fie. “Well, it was my unsha­ke­a­ble faith in God, my sim­ple and fru­gal li­fe­sty­le and the aloe w­ho­se be­ne­fits I dis­co­ve­r­ed upon my ar­ri­val in South A­fri­ca at the end of the 19th cen­tu­ry.”

Spe­sies vs. hi­brie­de en kul­ti­vars

Aal­wy­ne wat in die na­tuur voor­kom en on­der­ling sui­wer teel, staan as ’n spe­sie be­kend. Voor­beel­de is die boek-, ta­ren­taal-, vuur­pyl- en spik­kel- aal­wyn, en na­tuur­lief­heb­bers ver­sa­mel hul­le graag. Tuinaal­wy­ne is meest­al aal­wyn­kul­ti­vars of -hi­brie­de wat deur die mens ge­teel word vir spe­si­fie­ke ei­en­skap­pe.

Ver­al Art­hur Koe­le­man het van 1950 tot 1990 pi­o­niers­werk ge­doen met die teel en re­gis­tra­sie van aal­wyn­kul­ti­vars, en van­dag sit An­dy en Leo sy werk voort.

“Aal­wyn­hi­brie­de word met die tui­nier in ge­dag­te ge­teel,” sê An­dy. “Hul­le groei vin­ni­ger en mak­li­ker, blom oor­vloe­dig en het hel­der­der kleu­re. Hul­le is ook meer voor­spel­baar: Jy weet hoe groot hul­le gaan raak, wan­neer hul­le gaan blom en pre­sies wat die k­leur gaan wees. Al dié fak­to­re is be­lang­rik as jy jou tuinuit­leg be­plan.”

Vol­gens Leo gee die feit dat ge­ne wat nooit in die na­tuur by­me­kaar kan kom nie, maar wel met hand­ge­maak­te krui­sings ge­kom­bi­neer kan word, hi­brie­de ’n aan­sien­li­ke voor­sprong. “Heel­wat wil­de­aal­wyn­be­vol­kings is on­der druk, al is die spe­sie self nog nie be­dreig nie,” sê Leo. Daar ver­skyn by­voor­beeld reeds 46 aal­wyn­spe­sies op die Rooi­lys van Suid-a­fri­kaan­se plan­te.

“Die ver­ant­woor­de­li­ke op­los­sing vir die tui­nier is om ’n aal­wyn­kul­ti­var te kies in plaas daar­van om die plan­te uit die na­tuur te ver­wy­der of plan­te langs die pad te koop wat dui­de­lik nie van ’n kwe­ke­ry af­koms­tig is nie. Plant­stro­pers is maar net wild­die­we in ’n an­der ge­waad.”

Gi­de­on re­ken in die toe­koms sal met die teel van hi­brie­de ge­poog word om plan­te te kweek wat nóg lan­ger blom, siek­te­be­stand is, in meer vog­ti­ge en ska­du­ry­ke toe­stan­de kan groei, en met nóg in­druk­wek­ken­der ar­gi­tek­to­nie­se bla­re en ro­set­te spog.

Be­plan jou aal­wyn­tuin

’n Aal­wyn­tuin is mak­lik om te ves­tig en ver­sorg, en sal de­ka­des lank mooi bly. Só maak ’n mens: 1

Kyk rond wat­ter aal­wy­ne in jou om­ge­wing groei. “An­der plan­te wat ’n ge­skik­te aal­wyn­kli­maat aan­dui, sluit in brood­bo­me, a­vo­ka­do’s, bou­gain­vil­le­as en ko­raal­bo­me,” sê Leo.

2

Kies die reg­te plek Di­rek­te son­lig is ’n ver­eis­te vir ge­son­de groei. Dis moei­lik om die mi­ni­mum hoe­veel­heid son­lig te be­paal, maar liefs nie min­der as 4-5 uur per dag nie. Plant aal­wyn­krui­sings aan die noor­de­kant van ’n son­ni­ge muur of huis en ont­hou dat som­mi­ge plek­ke wat in die so­mer son kry, reg­deur die win­ter in ska­du­wee kan wees. Aal­wy­ne wat te min son kry, is meer vat­baar vir siek­tes, groei sta­di­ger, blom swak­ker en sal skuins oor­hel in die rig­ting van die lig.

Ont­hou dat bo­me en aal­wy­ne nie goeie maats nie – moet dus nie klei­ner aal­wyn­soor­te aan die sui­de­kant van gro­ter plan­te plant nie. En ten­sy jy in ’n win­ter­re­ën­val­streek bly, moet jy ook pro­beer om nie plan­te wat in die droë sei­soen baie wa­ter no­dig het met aal­wy­ne te kom­bi­neer nie.

3

Wat van koue en ryp? Vol­gens Leo is die re­ën­val­streek nie so be­lang­rik vir ge­wo­ne tui­niers nie om­dat aal­wyn­krui­sings kos en wa­ter ge­bruik wan­neer dit be­skik­baar is. Om­dat die mees­te aal­wy­ne in die win­ter blom, is koue eer­der die groot­ste be­pa­len­de fak­tor.

An­dy sê die blom­me is die kwes­baar­ste deel van die plant, en ver­al klei­ner hi­brie­de moe­nie in oop­tes ge­plant word nie. “Ons het al heel­wat aal­wy­ne ge­teel wat blom voor en ná die erg­ste koue, soos die Aloe ‘Pe­ri-pe­ri’, Aloe ‘An­dy’s Oran­ge’ en

Aloe ‘Au­tumn Ha­ze’. ’n An­der op­los­sing is om eer­der aal­wyn­hi­brie­de te plant wat reg­deur die jaar blom, soos Aloe ‘Ti­ger Eye’, Aloe ‘Le­mon Drops’, Aloe ‘Litt­le Je­wel’ en Aloe ‘Ha­ven­ga’s P­ri­de’.”

’n An­der blink plan is om aal­wy­ne in pot­te te plant om­dat jy die plan­te on­der be­skut­ting kan in­skuif as dit sner­pend koud raak. Die mees­te aal­wyn­krui­sings vaar goed in pot­te. “Aloe ‘Ber­ry Sor­bet’ is een van die kul­ti­vars wat die vroeg­ste blom in die win­ter­tuin,” sê Leo. “Sy blom­sei­soen kan strek van A­pril tot ein­de Ju­lie en dank­sy die han­teer­ba­re groot­te werk hul­le uit­ste­kend in pot­te.” >

HOOFFOTO EN OOR­KANT Ko­ker­bo­me ( Aloe di­cho­to­ma) spog van mid­del- tot laat­wi­ner met bot­ter­geel blom­me en vro­lik die K­ners­vlak­te in die Noord-kaap op.

Rooi­klip Aoe ‘Mar­lo­thii’ (hi­bried)

Rooi­klip Aloe ‘Vam­ba­lin­ni’

Rooi­klip Aloe ‘An­ge­li­ca’

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.