Plant jou eie inheemse apteek*

(* Maar moe­nie self ap­te­ker speel nie)

Weg! Platteland - - Medisinale Plante - TEKS SANIEN DE BEER FO­TO’S BERTIE HO­RAK

Jou tuin is ’n werk-, speel-, kuier- en a­sem­skep­plek – en met dié 10 inheemse me­di­si­na­le plan­te kan dit ook ’n apteek vol le­wen­de boe­re­ra­te wees. Los tog net die me­di­sy­ne­voor­skrif­te vir die ken­ners...

Het jy ge­weet na­ge­noeg 60% van die wê­reld­be­vol­king maak steeds staat op ou­tyd­se “boe­re­ra­te” en me­di­si­na­le plan­te om e­nig­iets van al­le­daag­se kwin­te en kwa­le tot erns­ti­ge siek­tes te ver­lig of ge­nees? Dié sy­fer (wat deur die Wê­reld­ge­sond­heids­or­ga­ni­sa­sie uit­ge­reik is) te­sa­me met die ver­bys­te­ren­de voor­uit­gang van ny­wer­he­de en die land­bou­be­dryf is die hoof­re­des waar­om die na­tuur­li­ke ha­bi­tat van me­di­si­na­le plan­te wê­reld­wyd on­der druk is en waar­om dit van kar­di­na­le be­lang is om hier­die plan­te vol­hou­baar te ver­bou en ge­bruik.

’n Spe­si­a­le me­di­si­na­le af­de­ling in jou tuin is ’n goeie be­gin, maar on­ge­luk­kig – of is dit ge­luk­kig? – laat Moe­der Na­tuur haar nie al­tyd voor­skryf wan­neer dit by die aan­plant van me­di­si­na­le plan­te kom nie. Nie­te­min sal ken­nis oor die ver­skil­len­de fak­to­re wat ’n rol kan speel in die sterk­te van die ak­tie­we be­stand­de­le (en hoe en wat­ter de­le van die plan­te ge­bruik moet word) jou ho­pe­lik in­spi­reer om met meer in­sig in die grond te woel.

Van ‘kwak­sal­we­ry’ tot nou

Plant­me­di­sy­ne is die oud­ste ge­ne­sing­stel­sel waar­van re­kords be­staan, en so­wat 50 000 plan­te wat al eeue lank vir dié doel ge­bruik word, is van­dag nog net so in aan­vraag. Heel­wat mo­der­ne me­di­sy­ne be­rus op die ak­tie­we be­stand­de­le wat na­tuur­lik in se­ke­re plan­te voor­kom: Aspi­rien is by­voor­beeld oor­spronk­lik van wil­ger­bas ge­maak en die waar­de van (do­de­lik gif­ti­ge) vin­ger­hoed­jies ( Di­gi­ta­lis, in En­gels be­kend as foxglo­ves), is “ont­dek” deur sie­ke­troos­ters en mon­ni­ke wat dit don­kie­ja­re te­rug al ge­bruik het om men­se met hart­kwa­le te help.

Van die eer­ste vrae wat op­duik wan­neer ’n mens aan die me­di­si­na­le ge­bruik van plan­te dink, is hoe en hoe­kom dit werk. Hoe het ons voor­ou­ers en an­der inheemse stam­me en vol­ke reg oor die wê­reld hon­der­de of selfs dui­sen­de ja­re ge­le­de ge­weet wat­ter blaar, bos­sie, bas, blom of wor­tel is vei­lig en doel­tref­fend om te ge­bruik – die een deel van ’n plant kan im­mers ska­de­loos wees en ’n an­der deel ui­ters gif­tig? En wan­neer – en hoe­kom – het mo­der­ne men­se dan hier­die “in­tu­ï­tie­we” ken­nis ver­loor?

Om­dat boe­re­ra­te ge­grond is op oor­le­we­ring, waar­ne­ming, on­der­vin­ding, mi­tes, gods­diens en selfs toor­kuns, is ’n vol­gen­de lo­gie­se vraag hoe­veel van dié ou ra­te som­mer kwak­sal­we­ry is...

Eer­stens is dit be­lang­rik om te ont­hou dat ken­nis oor die tra­di­si­o­ne­le ge­brui­ke van plan­te oor ge­slag­te heen deur sto­ries en prent­jies oor­ge­dra is aan­ge­sien ’n be­perk­te aan­tal men­se ge­let­terd was. As­so­si­a­sies was ’n lo­gie­se ma­nier om die ge­brui­ke van spe­si­fie­ke plan­te te ver­staan en ont­hou.

Vroue het meest­al die bes­te ken­nis en er­va­ring van me­di­si­na­le plan­te ge­had om­dat hul­le meer tyd in die veld deur­ge­bring het, maar om­dat dit on­ge­hoord was vir die vrou­li­ke ge­slag om te lees en skryf, het die mans aan­ge­te­ken wat die vroue ver­tel het – dit is een van die re­des waar­om krui­e­dok­ters deur die eeue heen meest­al man­lik was! >

Nog ’n in­te­res­san­te waar­ne­ming is die so­ge­naam­de “Doctri­ne of Sig­na­tu­res” wat be­weer die voor­koms van die plant her­in­ner aan die siek­te of or­gaan waar­voor dit po­ten­si­eel doel­tref­fend kan wees. Dié om­stre­de kon­sep is eer­ste be­skryf deur die En­gel­se bo­ta­nis Wil­li­am Co­les in sy boek A­dam in E­den, wat reeds in 1657 ge­pu­bli­seer is.

Hoe­wel die ge­dag­te deur we­ten­skap­li­kes ver­werp is as toor­de­ry en by­ge­loof, is se­ke­re van Co­les se i­dees tog be­sig om die toets van tyd te deur­staan. Een voor­beeld is die ok­ker­neut ( Ju­glans re­gia, in En­gels be­kend as wal­nut): Vol­gens Co­les se te­o­rie her­in­ner die har­de dop van dié neut aan die ske­del, ter­wyl die op­per­vlak van die neut self ’n dui­de­li­ke pa­troon het soort­ge­lyk aan dié van die brein. Ok­ker­neu­te be­vat in­der­daad ’n baie hoë kon­sen­tra­sie es­sen­si­ë­le vet­su­re, wat nood­saak­lik is vir die op­ti­ma­le funk­si­o­ne­ring van die brein! Om uit ’n plant se struk­tuur, kleur, reuk, vorm en teks­tuur in­tu­ï­tie­we af­lei­dings te maak oor die moont­li­ke ge­brui­ke daar­van is in werk­lik­heid reeds deur Pla­to en A­ri­sto­te­les ge­bruik, en Goethe én Ru­dolf S­tei­ner het dit in die 1900’s ver­der on­der­soek en daar­oor ge­skryf.

Aan­vul­lend tot die wetenskap

Co­les en Kie. se om­stre­de i­dees be­te­ken geen­sins dat “fi­lo­so­fie­se wens­den­ke­ry” of tra­di­si­o­ne­le me­di­sy­ne wat so sterk in die ver­le­de ge­wor­tel is die mo­der­ne wetenskap moet ver­vang nie, maar al hoe meer ken­ners meen dié twee “teen­po­le” kan me­kaar kom­ple­men­teer wan­neer dit si­ner­gis­ties ge­bruik word.

Die voor­uit­gang in na­vor­sing en teg­no­lo­gie help in werk­lik­heid om we­ten­skap­lik te ver­klaar wat ons voor­ou­ers oor ge­slag­te heen in­stink­tief ge­weet het: El­ke plant het ’n u­nie­ke sa­me­stel­ling van ak­tie­we che­mie­se kom­po­nen­te en ver­bin­dings in ’n baie spe­si­fie­ke ver­hou­ding wat me­kaar kom­ple­men­teer. Die kon­sen­tra­sie van ak­tie­we be­stand­de­le in die plant word deur ver­skeie fak­to­re be­paal, soos die kli­maat, hoog­te bo see­spie­ël, wan­neer die plan­te ge­oes word, en om­ge­wings­be­soe­de­ling. Ha­bi­tat, kleur, vorm, teks­tuur, reuk en smaak speel ook ’n rol én som­mi­ge plan­te ont­wik­kel se­kon­dê­re kom­po­nen­te om dit teen in­drin­gers te be­skerm en te help om in on­guns­ti­ge toe­stan­de – soos droog­tes – te oor­leef.

Soet, suur en bit­ter sma­ke speel ’n rol in die te­ra­peu­tie­se waar­de van plan­te, én het ver­skil­len­de uit­wer­kings op die lig­gaam... dit is een van die re­des waar­om krui­e­me­di­sy­ne nog nooit be­kend was vir ’n heer­li­ke smaak nie. Dit wil voor­kom of heel­wat krui­e­me­di­ka­sie min­der doel­tref­fend is wan­neer dit in net­jie­se ta­blet- of kap­su­le­vorm ver­werk word om­dat ’n mens dan die uit­wer­king van die be­lang­ri­ke smaak­kom­po­nent ver­loor.

Jou eie apteek (of nie)?

Die mens­dom was nog al­tyd ge­fas­si­neer deur plan­te – het­sy as voed­sel, me­di­sy­ne of vir blo­te es­te­tie­se ple­sier. In die be­kwa­me han­de van ie­mand met groen vin­gers kan ’n tuin in­der­daad in ’n bui­te­lug­ap­teek om­ge­skep word, maar wan­neer jy eers die ge­skie­de­nis van el­ke plant be­stu­deer, be­sef jy gou daar is baie meer op­ge­sluit as wat jy met die blo­te oog kan sien.

Dis be­lang­rik om te ont­hou ver­an­de­rin­ge in die om­ge­wing kan die bi­o­che­mie van plan­te be­ïn­vloed. Dit is van kar­di­na­le be­lang vir tui­niers om­dat dit be­paal hoe ’n tuin uit­ge­lê word: Plan­te wat baie son­lig no­dig het maar in ska­du­wee ge­plant word, kan by­voor­beeld lang wor­tel­lo­pers of lan­ger bla­re

ont­wik­kel in ’n po­ging om by meer hit­te of son­lig uit te kom. Dit het weer ’n reg­streek­se in­vloed op die kon­sen­tra­sie van ak­tie­we be­stand­de­le wat in die plant ge­vorm word. Die ge­bruik van che­mie­se kuns­mis en spuit­stow­we is on­toe­laat­baar wan­neer jy plan­te vir me­di­si­na­le doel­ein­des kweek en slegs na­tuur­li­ke, or­ga­nie­se voe­ding is aan­vaar­baar.

Wees ge­waar­sku

Al kom plan­te “na­tuur­lik” voor, is dit nié al­tyd vei­lig vir mens­li­ke en me­di­si­na­le ge­bruik nie. Par­ty kan gif­tig wees, en die uit­wer­king van die ak­tie­we be­stand­de­le moet nooit on­der­skat word nie.

Wan­neer jy plan­te spe­si­fiek vir me­di­si­na­le ge­bruik koop, moet jy 100% se­ker maak dit is die reg­te spe­sie. Ont­hou, dit is haas on­moont­lik om ’n plant kor­rek te i­den­ti­fi­seer vol­gens ’n volks­naam of ’n skets in ’n boek. Dit is nood­saak­lik om bo­ta­nie­se na­me te ge­bruik wan­neer jy me­di­si­na­le plan­te aan­koop.

Ver­der is dit be­lang­rik om te ont­hou dat daar in­ter­ak­sies kan wees tus­sen ver­skil­len­de kruie en tus­sen kruie en kon­ven­si­o­ne­le We­ster­se me­di­sy­ne. Die ge­bruik van soet­hout­wor­tel saam met me­di­ka­sie vir hoë bloed­druk word by­voor­beeld ten sterk­ste af­ge­raai, en die ver­keer­de ge­bruik van krui­e­me­di­sy­ne kan do­de­lik wees vir swan­ger vroue of men­se wie se im­muun­stel­sel on­der druk is. Moet dus nooit net wild en wak­ker jou eie krui­e­kon­kok­sies meng en, er­ger nog, dit saam met voor­skrif­me­di­sy­ne ge­bruik nie. Ge­sels al­tyd met ’n ge­re­gis­treer­de ge­sond­heids­prak­ti­syn, krui­e­kun­di­ge, bo­ta­nis en/of fi­to­te­ra­peut voor jy links en regs voor­skrif­te uit­skryf net om­dat jy jou eie apteek ge­plant het!

ME­DI­SI­NA­LE PLAN­TE

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.