De Standaard : 2019-01-19

Opinie & Analyse : 83 : 47

Opinie & Analyse

47 DE STANDAARD ZATERDAG 19, ZONDAG 20 JANUARI 2019 DE OMBUDSVROUW KARIN DE RUYTER OVER HELE EN HALVE (ON)WAARHEDEN af van het discretionaire oordeel van de journalist die de factcheck schrijft en/of van de eindredacteur die de tekst onder handen neemt. De discussie toont vooral aan dat de ‘ratings’ die hanteert nogal ruw zijn, vinden de wetenschapsredacteurs van de krant. Maar anderzijds beseffen ze ook: hoe meer beoordelingscategorieën er zijn, hoe minder duidelijk de conclusie wordt voor de lezer. De krant worstelt al van bij het begin met die ratings. Ze begon in 2016 te factchecken met ‘niet waar’, ‘beetje waar’ en ‘helemaal waar’. Dat werd daarna ‘waar’, ‘eerder wel waar’, ‘eerder niet waar’, en ‘niet waar’. Tot werd vastgesteld dat sommige beweringen niet te checken zijn, bijvoorbeeld bij gebrek aan objectieve gegevens, of omdat er appelen met peren vergeleken worden. Dus kwam er, netjes in het midden, een rating ‘niet te checken’ bij. Die na enkele maanden weer werd afgevoerd, want wat was de zin van een factcheck over iets dat niet te checken is, vond de krant toen. Waardoor het opnieuw ‘waar’, ‘eerder wel waar’, ‘eerder niet waar’ en ‘niet waar’ werd. De categorieën stroken in grote lijnen met wat gangbaar is bij grote buitenlandse voorbeelden. Maar die gaan er wel creatiever mee om. Zo kent de gereputeerde Fact Checker van één tot vier ‘Pinocchio’s’ toe aan de beoordeelde uitspraken. Eén staat voor ‘bijna helemaal waar’, vier betekent ‘volledig van de pot gerukt’. Een bewering die, onverwacht, ‘de waarheid, de hele waarheid en niets dan de waarheid’ vertelt, wordt afgevinkt met een (zeldzaam) ‘Geppetto Checkmark’. De onafhankelijke, nonprofit­site ontwierp een ‘Trutho­meter’ om zijn beoordelingen grafisch voor te stellen. De ratings gaan van ‘waar’ via ‘grotendeels waar’, ‘half waar’, en ‘grotendeels onwaar’ naar ‘onwaar’. Beoordelen de factcheckers de uitspraak als belachelijk of absurd, dan vliegt de truth­o­meter in de fik met daarbij de vermelding – naar het kinderrijmpje Wat we kunnen leren van die buitenlandse voorbeelden, is dat zij hun ratings een nauwkeurige omschrijving geven. Dat kan de (eind)redacteurs helpen bij hun beslissing om een bepaalde rating toe te kennen. En het zal de lezer helpen om die beslissing beter te begrijpen. Met proberen steeds meer media echt nieuws van nepnieuws te scheiden en leugens te ontkrachten. Maar hoeveel nuancering is er mogelijk tussen ‘waar’ en ‘niet waar’? FACTCHECKS De Standaard S inds de pro­Brexit­veldtocht van Boris Johnson en de verkiezingscampagne van Donald Trump in 2016, is de factcheck aan een onstuitbare opmars begonnen in de media. Feiten checken is altijd al het fundament van gedegen journalistiek geweest. Maar de Amerikaanse president en de ex­burgemeester van Londen luidden met hun leugens een nieuw tijdperk in. Voeg daar nog bij dat via allerlei websites, blogs en sociale media steeds meer nepnieuws op grote schaal verspreid wordt. Dan wordt de vraag ‘wat nog te geloven en wat niet’ crucialer dan ooit. Ook voerde, in het najaar van 2016, een ‘Factcheck’ in. In de praktijk is dat factchecken niet altijd zo eenduidig. Tussen ‘waar’ en ‘niet waar’ liggen heel wat nuances. Sommige beweringen zijn soms maar niet altijd waar. Soms is een bewering op zich niet verkeerd, maar is ze heel sterk aangedikt. Andere uitspraken zijn niet te checken, bijvoorbeeld omdat er geen wetenschappelijke eensgezindheid over bestaat. Dat was het geval bij de factcheck over de uitspraak ‘Matig alcohol drinken beschermt tegen hart­ en vaatziektes’ ‘Eerder niet waar’, was het oordeel dat onder het stuk stond. Daar was een (wetenschappelijk onderlegde) lezer het niet mee eens. Hij vond dat de opgebouwde redenering had moeten leiden tot de conclusie: ‘eerder wel waar’. In de factcheck staan twee elementen die de stelling ondersteunen, schrijft hij: een meta­analyse in en het feit dat matig alcoholgebruik een positief effect heeft op cholesterol. Voorts staat erin dat er meer onderzoek nodig is, maar niets dat de stelling ontkracht. Dus was de conclusie verkeerd. Probleem is dat de freelance wetenschapsredacteur die de factcheck maakte, niet ‘eerder wel waar’ en ook niet ‘eerder niet waar’ had geschreven: hij vond de stelling ‘twijfelachtig’. Op de redactie werd zijn artikel wat ingekort, waardoor een verwijzing naar een grote studie die vorig jaar in verscheen, geschrapt werd. En zijn ‘twijfelachtig’ werd vertaald naar een rating ‘eerder niet waar’. De hamvraag is natuurlijk waar de grens ligt tussen ‘eerder niet’ en ‘eerder wel’ waar. Met andere woorden: hoeveel waarheid moet een bewering bevatten voor ‘niet’ omslaat in ‘wel’? En hoeveel onwaarheid voor ‘wel’ ‘niet’ wordt? Dat hangt volledig De Standaard The Washington Post kent één tot vier ‘Pinocchio’s’ toe aan de beoordeelde uitspraken The Washington Post (DS 12 januari). PolitiFact.com The British Medical Journal, snoeihard uit naar ‘klimaatdrammer’ (coalitiepartner) D66, Dijkhoff zinspeelde zonder meer op een coalitiebreuk. De woorden van de man, die weleens beschouwd wordt als de opvolger van Rutte als partijleider, richtten behoorlijk wat schade aan in de coalitie. En Rutte zelf? Die onderscheidde zich deze week vooral op een andere manier. Gevraagd naar zijn reactie op de relschoppers die met oud en nieuw hulpverleners hebben bedreigd en mishandeld, zei hij dat hij hen ‘het liefst allemaal persoonlijk in elkaar zou slaan’. De werd er alleen penetranter van. provinciale statenverkiezing van maart is het zo goed als zeker dat het kabinet zijn meerderheid in de Senaat kwijtspeelt. Wat in dit erg wiebelige politieke landschap de lont in het kruitvat wordt, is moeilijk te voorspellen. Maar, na het lezen van die het buikgevoel van Nederland altijd perfect aanvoelt, heb ik het klimaatdebat met stip aangeduid. Net voor kerst legden dik honderd onderhandelaars van het polderende Nederlandse middenveld een 227 bladzijden tellend ‘ontwerp van klimaatakkoord’ op tafel, waarin beschreven staat hoe Nederland tegen 2030 de CO2­uitstoot met bijna de helft terug kan brengen. Het kabinet moet nu aan de slag met die voorstellen, die weleens pijn zouden kunnen doen. Het zwartepieten daarover is volop begonnen. VVD­fractieleider Klaas Dijkhoff haalde afgelopen weekend in ‘pants on fire’ ‘Liar, liar, pants on fire’. De Telegraaf, The Lancet parfum de crise De ombudsvrouw houdt de redactie van De Standaard wekelijks een spiegel voor. Opmerkingen over journalistiek in De Standaard kunt u melden via [email protected] en via www.standaard.be/ombudsvrouw Peter Vandermeersch is hoofdredacteur van NRC Handelsblad. Zijn column verschijnt tweewekelijks op zaterdag. De Telegraaf

© PressReader. All rights reserved.